Từ thuở thiếu thời, bà kết duyên cùng Anh hùng dân tộc Lê Lợi. Khi cuộc khởi nghĩa Lam Sơn bùng nổ vào năm 1418, trong bối cảnh lực lượng còn non yếu, thiếu thốn đủ bề, bà đã cùng chồng tích trữ lương thảo, chiêu hiền đãi sĩ, góp phần xây dựng lực lượng nghĩa quân. Trong suốt những năm tháng chiến đấu gian khổ ở vùng rừng núi Thanh Hóa, bà luôn theo sát, chăm lo hậu cần, động viên tinh thần binh sĩ, cùng chia sẻ mọi khó khăn, gian khổ với nghĩa quân.

Trong giai đoạn đầu của cuộc khởi nghĩa, nghĩa quân Lam Sơn phải đối mặt với muôn vàn thử thách: lực lượng ít, lương thực thiếu thốn, thường xuyên bị quân Minh vây ráp. Có thời điểm nghĩa quân phải rút lên núi Linh Sơn, ăn măng rừng, củ rừng để cầm cự. Trong hoàn cảnh ấy, bà Phạm Thị Ngọc Trần vẫn một lòng kiên trung, tận tụy, là chỗ dựa tinh thần vững chắc cho Lê Lợi và nghĩa quân.

Năm 1424 – 1425, nghĩa quân chuyển hướng chiến lược vào Nghệ An, mở ra bước ngoặt quan trọng. Chính trong thời điểm quyết định này đã diễn ra sự kiện lịch sử đặc biệt thể hiện tinh thần hy sinh cao cả của bà. Tại Trào Khẩu (huyện Hưng Nguyên, Nghệ An), khi nghĩa quân chuẩn bị vượt sông tiến đánh địch nhưng gặp sóng to gió lớn, không thể qua sông, theo truyền thuyết và sử liệu, nhà vua nằm mộng thấy thần linh yêu cầu hiến tế. Trước tình thế đó, bà đã tự nguyện xả thân vì đại nghĩa, chấp nhận hiến mình để cầu cho nghĩa quân thuận lợi tiến quân.

Ngày 24 tháng 3 năm 1425, bà đã anh dũng hy sinh. Ngay sau đó, trời yên, sóng lặng, nghĩa quân thuận lợi vượt sông, tiến công và giành nhiều thắng lợi quan trọng tại Nghệ An, tạo tiền đề để tiến ra Bắc, đánh bại hoàn toàn quân Minh, giải phóng đất nước, lập nên triều Hậu Lê kéo dài gần 360 năm.

Sự hy sinh của bà không chỉ là một mất mát to lớn mà còn trở thành biểu tượng cao đẹp của lòng yêu nước, đức hy sinh vì đại nghĩa dân tộc. Sau khi lên ngôi Hoàng đế, Lê Lợi đã truy tôn bà là Hoàng Thái hậu, đồng thời thực hiện lời hứa, lập con trai của bà là Lê Nguyên Long lên ngôi (vua Lê Thái Tông). Nhân dân tôn bà là Quốc Thái Mẫu – “Mẹ của muôn dân”, người đứng đầu trong tín ngưỡng thờ Mẫu ở địa phương.

Linh cữu của bà sau đó được đưa về Thanh Hóa, đến vùng Thịnh Mỹ thì dừng lại và được lập lăng, dựng điện thờ. Theo thời gian và biến động lịch sử, linh cữu của bà được nhân dân đưa về thờ tại làng Thượng Vôi (xã Xuân Hòa ngày nay).

Nhân dân nhiều nơi đã lập đền thờ phụng, trong đó Đền Quốc Thái Mẫu tại thôn Thượng Vôi và Đền Quần Đội, Thôn Quần Đội, xã Xuân Hòa là những di tích linh thiêng, gắn bó mật thiết với đời sống tâm linh của Nhân dân địa phương. Hàng năm, lễ hội tưởng niệm bà được tổ chức vào ngày 23 – 24 tháng 3 âm lịch, thu hút đông đảo Nhân dân và du khách thập phương về dâng hương, tưởng niệm.

Nhằm tưởng nhớ, tri ân công lao to lớn của Quốc thái mẫu Phạm Thị Ngọc Trần ( Trần Thị Ngọc Trần ), UBND xã Xuân Hòa tổ chức Lễ kỷ niệm 601 năm ngày mất của Bà (24/3/1425 – 24/3/2026) với các nội dung cụ thể như sau:

• Tại Đền Quần Đội (thôn Quần Đội):
  Thời gian từ chiều ngày 08/5/2026 đến hết ngày 10/5/2026 (tức ngày 22 – 24/3 âm lịch).
  Khai mạc vào lúc 7 giờ 30 phút, ngày 09/5/2026 (tức ngày 23/3 âm lịch).
• Tại Đền Quốc Thái Mẫu Phạm Thị Ngọc Trần (thôn Thượng Vôi):
  Thời gian từ chiều ngày 09/5/2026 đến hết buổi sáng ngày 10/5/2026 (tức ngày 23 – 24/3 âm lịch).
  Khai mạc vào lúc 7 giờ 30 phút, ngày 10/5/2026 (tức ngày 24/3 âm lịch).

Lễ kỷ niệm là dịp để cán bộ, đảng viên và Nhân dân ôn lại truyền thống lịch sử vẻ vang, tri ân sâu sắc công lao của Quốc thái mẫu Phạm Thị Ngọc Trần (Trần Thị Ngọc Trần ); qua đó giáo dục lòng yêu nước, niềm tự hào dân tộc, góp phần xây dựng quê hương ngày càng giàu đẹp, văn minh.

UBND xã Xuân Hòa trân trọng kính mời toàn thể Nhân dân và du khách thập phương về tham dự Lễ kỷ niệm 601 năm ngày mất của Quốc thái mẫu Phạm Thị Ngọc Trần ( Trần Thị Ngọc Trần ) tại Đền Quần Đội và Đền Quốc Thái Mẫu (thôn Thượng Vôi), Xã Xuân Hòa.

Sự hiện diện của quý vị là niềm vinh dự, góp phần làm cho buổi lễ thêm trang trọng, ý nghĩa và thành công tốt đẹp.

Trung tâm cung ứng dịch vụ Công xã Xuân Hòa.